Cử nhân thất nghiệp và câu chuyện học thật, chất lượng thật

Gần đây tôi hỏi một vài bạn trẻ vừa tốt nghiệp đại học: "Hãy nói 3 điểm mạnh và 3 điểm hạn chế nhất của bản thân". Hầu hết các cháu đều lúng túng, suy nghĩ một lúc nhưng không đưa ra được câu trả lời mạch lạc.

Dĩ nhiên đây chỉ là một cuộc thăm dò nhỏ, không phản ánh tất cả, nhưng dường như câu chuyện phần nào cho thấy nghịch lý trong giáo dục đại học đã được nêu lên trên nhiều diễn đàn lâu nay: một bộ phận sinh viên cầm tấm bằng cử nhân trên tay nhưng năng lực chưa tới, bước ra thị trường lao động và loay hoay trước câu hỏi căn bản nhất - "Mình có năng lực gì và làm được việc gì?".

Tấm bằng đại học tất nhiên vẫn có giá, nhưng giá trị ấy đang bị thử thách gay gắt hơn bao giờ hết. Không phải vì xã hội hết cần người học cao, mà vì thị trường lao động đã khó kiên nhẫn với những văn bằng không đồng nhất với trình độ năng lực.

Dữ liệu cho thấy tỷ lệ thất nghiệp chung vẫn đang duy trì ở mức khá thấp. Theo Cục Thống kê, tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động quý I/2026 là 2,21%, hầu như không thay đổi so với quý trước và cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên (từ 15 đến 24 tuổi) là 8,86%, cao gấp nhiều lần mức chung. Đây chính là nhóm vừa rời ghế nhà trường, đang tìm chỗ đứng đầu tiên trong thế giới việc làm. Ngay tại cửa ngõ này, độ vênh giữa "học" và "hành" bộc lộ rõ rệt nhất.

Không phải mọi sinh viên đều tìm được việc làm sau khi tốt nghiệp ra trường (Ảnh minh họa: AI).

Một tấm bằng có thể giúp người trẻ qua vòng "gửi xe", nhưng không thể giúp họ trụ lại nếu thiếu kỹ năng thực hành, tư duy nghề nghiệp, kỷ luật làm việc và khả năng tự học. Chẳng doanh nghiệp nào trả lương chỉ dựa vào danh xưng trên văn bằng; họ trả tiền cho năng suất, độ tin cậy, sự sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề trong thực tế.

Áp lực ấy càng lớn khi trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi nhanh cấu trúc việc làm, nhất là những công việc văn phòng giản đơn từng là "bước đệm" cho cử nhân mới ra trường. Tổng hợp tài liệu, nhập liệu, viết báo cáo sơ bộ, xử lý hồ sơ hay chăm sóc khách hàng đều là những phần việc dễ được phần mềm và AI hỗ trợ, thậm chí thay thế một phần. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) ước tính gần 40% việc làm toàn cầu chịu tác động của AI; tại Việt Nam, Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) cho biết khoảng 11,5 triệu lao động, tương đương 20,8% tổng việc làm, nằm trong các nghề có khả năng chịu tác động bởi AI tạo sinh. AI không làm mọi cử nhân thất nghiệp, nhưng nó làm tấm bằng đại học "lão hóa" rất nhanh nếu phía sau tấm bằng ấy không có năng lực cập nhật, năng lực công nghệ và khả năng tạo ra giá trị thật.

Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF) dự báo 39% kỹ năng cốt lõi của người lao động sẽ thay đổi vào năm 2030. Khoảng thời gian ấy không hề xa. Một sinh viên nhập học hôm nay có thể đối mặt với viễn cảnh: ngày tốt nghiệp cũng là lúc nhiều kiến thức, kỹ năng được học đã trở nên cũ kỹ. Nếu chương trình đào tạo vẫn nặng truyền thụ, nhẹ thực hành, chậm nhịp công nghệ và kết nối hời hợt với doanh nghiệp, nhà trường sẽ chỉ đang tiếp tục trao bằng cho người lao động trong một thế giới đã hoàn toàn đổi khác.

Giáo dục đại học, vì vậy, không chỉ dừng lại ở bài toán chỉ tiêu tuyển sinh, mở ngành, chuẩn đầu vào hay điều kiện hồ sơ, mà cần chuyển mạnh mẽ sang quản lý chất lượng đầu ra. Mỗi chương trình đào tạo phải hướng tới việc trả lời với trách nhiệm sòng phẳng: Sinh viên tốt nghiệp làm được gì? Làm ở đâu? Sau bao lâu có việc? Mức độ phù hợp với ngành đào tạo ra sao? Nhà tuyển dụng đánh giá thế nào? Dữ liệu việc làm sau tốt nghiệp phải được công khai, có kiểm chứng độc lập và được dùng làm thước đo để điều chỉnh tuyển sinh, chương trình, hoạt động thực tập, cũng như đánh giá năng lực thực tế của đội ngũ giảng viên.

Đặc biệt, cần có sự tham gia sâu, thực chất của doanh nghiệp vào quá trình xây dựng chương trình. Bởi nếu chỉ để các trường "tự biên tự diễn" đánh giá chất lượng đầu ra, kết quả đôi khi sẽ vẫn xa rời nhu cầu thực của thị trường.

Sinh viên trả học phí, gia đình gánh chi phí cơ hội, Nhà nước đầu tư ngân sách; do đó, việc hoàn tất một chương trình đại học không thể chỉ để đổi lấy văn bằng, mà phải chứng minh được giá trị đào tạo "đáng đồng tiền bát gạo" mà người học đã chi trả. Càng tự chủ, càng tăng học phí, các trường càng phải thực hiện trách nhiệm giải trình bằng chất lượng thật: năng lực thật của người học, việc làm thật sau tốt nghiệp và niềm tin thật của nhà tuyển dụng.

Và giáo dục phổ thông cũng không thể đứng ngoài cuộc. Nếu học sinh chọn môn, chọn tổ hợp chỉ vì chiến thuật "dễ xét tuyển đại học" thay vì dựa trên thiên hướng, năng lực và yêu cầu nghề nghiệp tương lai, thì sự "học lệch" tất yếu sẽ đẻ ra "năng lực lệch". Điểm thi cao chỉ mang ý nghĩa tại một thời điểm, nhưng hệ lụy của việc học lệch sẽ bám theo các em lên đại học, khiến việc học tiếp thiếu nền tảng, thiếu tự tin và ra trường khó đáp ứng yêu cầu công việc.

Hướng nghiệp ở phổ thông phải vượt ra khỏi những buổi tư vấn mùa tuyển sinh như kiểu "cưỡi ngựa xem hoa", một bộ phận các trường đại học nên bớt quảng bá tuyển sinh như hoạt động "mãi võ" kèm bán thuốc dạo. Điều cần thiết là làm sao để thực sự giúp học sinh hiểu mình có năng lực gì, cần bồi đắp điều gì và nên đi theo lộ trình nào.

Bi kịch nằm ở chỗ tấm bằng được trao ra khi năng lực chưa tới. Nếu không điều chỉnh nhanh chóng, thất nghiệp cử nhân sẽ không còn là câu chuyện nhất thời của thị trường, mà trở thành hậu quả có thể dự báo của một hệ thống đào tạo đi chậm hơn công nghệ tại nơi làm việc và chậm hơn chính cuộc đời người học. Trong kỷ nguyên AI, bằng cấp hoàn toàn mất giá trị bảo chứng nếu vắng bóng năng lực thực. Toàn bộ hệ thống giáo dục (từ phổ thông đến đại học) phải chịu trách nhiệm giải trình bằng chất lượng thật, thay vì chỉ chạy theo những chỉ tiêu, nguồn lực đầu vào và những chuẩn mực trên giấy.

Tác giả: TS Hoàng Ngọc Vinh từng giữ chức Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp, Bộ Giáo dục và Đào tạo; tham gia Tổ Tư vấn của Ủy ban Quốc gia Đổi mới Giáo dục và Đào tạo, nhiệm kỳ 2016-2021. (báo Dân Trí)