Giải quyết mâu thuẫn giữa AI và việc làm

Các nước đang đầu tư mạnh vào công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) vì ý thức được rằng AI sẽ biến đổi sâu sắc nền kinh tế trong tương lai không xa. Tuy nhiên, cùng lúc các nước cũng phải đối diện nỗi lo AI sẽ lấy đi công ăn việc làm của nhiều người.

Ý nghĩa của phát triển kinh tế trên bình diện quốc gia là nhằm đem lại sự thịnh vượng cho mọi người - nếu xây dựng AI mạnh nhưng cái giá phải trả là làm số người thất nghiệp tăng còn mạnh hơn thì đâu còn gì là ý nghĩa nữa.

Ở nước ta, tuy chỉ mới ở giai đoạn đầu của phát triển AI nhưng ứng dụng công nghệ nhìn chung làm nhu cầu nhân sự có giảm sút. Các ứng dụng của ngân hàng tiện dụng nên các ngân hàng có thể đóng cửa bớt chi nhánh, cho nghỉ việc nhiều nhân viên giao dịch. AI đang làm các công ty gia công phần mềm cho nước ngoài mất hợp đồng; các công ty dịch thuật giảm khách hàng; thợ chụp ảnh khó kiếm được khách; sinh viên ngành lập trình khó kiếm việc; nhu cầu nhân viên văn phòng cấp thấp đang giảm mạnh...

Trong bối cảnh đó, có thể làm gì để giảm nhẹ mâu thuẫn này? Ở đây cần ghi nhận thêm một hệ lụy: dù có thể các công ty chưa sa thải nhân viên hàng loạt vì AI nhưng lương hay thu nhập nói chung sẽ chịu áp lực giảm. Trong khi đó, lợi nhuận tài chính, nhất là các khoản đầu tư vào công nghệ lại tăng, bất kể lời lỗ. Tiền của xã hội vẫn chảy vào AI hứa hẹn đem lại lợi nhuận khổng lồ cho người có tiền đầu tư.

Theo tờ Economist, nhiều nhà kinh tế trên thế giới đề xuất đánh thuế cao hơn lên dòng vốn đầu tư, trên thu nhập từ tài chính và giảm thuế nhiều hơn cho lao động, tức cho thu nhập từ lao động. Trung Quốc kêu gọi doanh nghiệp ứng dụng AI nhưng đừng sa thải nhân viên; tòa án nước này nghiêng về phía công nhân mỗi khi có tranh chấp liên quan đến giảm người vì có máy làm thay. Một số người đề nghị đánh thuế các trung tâm dữ liệu và thậm chí một nghị sĩ Hàn Quốc còn muốn lấy lợi nhuận từ các công ty công nghệ chia cho người dân như một dạng “cổ tức AI”.

Nước ta có một lợi thế trong khía cạnh này, đó là chi phí nhân lực không quá cao như ở các nước phát triển. Do đó chúng ta có thể đưa ra các chính sách vừa khuyến khích doanh nghiệp ứng dụng công nghệ vừa duy trì và phát triển đội ngũ nhân lực của họ. Đó có thể là chính sách thuế, với sự phân biệt rõ giữa thuế từ thu nhập do lao động và thuế trên các nguồn thu nhập khác.

Cần theo dõi sát xu hướng phát triển công nghệ để có thể định hướng cho giáo dục và đào tạo. Trung tâm dữ liệu lại cần rất nhiều thợ lành nghề trong các lĩnh vực như xây dựng, đóng kệ, bàn, tủ, kỹ thuật viên trong nhiều khâu... Nhìn chung thị trường lao động sẽ thay đổi mạnh, cần hướng giới trẻ vào những ngành nghề sẽ có nhu cầu tăng cao, tránh đào tạo các ngành nghề sẽ dư thừa vì AI. Chẳng hạn, nhu cầu biên dịch, phiên dịch sẽ giảm mạnh vì máy móc sẽ thay con người.

Mâu thuẫn giữa phát triển AI và đánh mất việc làm là một cách cảnh tỉnh cho chúng ta không quá hăm hở với công nghệ mà bỏ quên số phận con người. Chỉ khi nào chúng ta tìm cách hài hòa các lợi ích, nhất là xây dựng mạng lưới an sinh tốt - lúc đó AI mới thật sự phục vụ con người, chứ không phải con người biến thành nô lệ cho máy móc.

Theo Kinh tế Sài Gòn