'Không học thì mẹ không thương con nữa', câu nói tưởng vô hại và những hệ lụy
'Không học thì mẹ không thương con nữa', 'không ăn món này là không yêu mẹ', những câu nói quen thuộc mà nhiều cha mẹ thường nói với con mình. Tưởng vô hại, nhưng đằng sau đó là nhiều hệ lụy.
Một buổi sáng, chị T., sau khi thấy con gái 8 tuổi nhất quyết không chịu ăn sáng đã phải dùng chiêu cuối, nói "con không ăn thì mẹ sẽ buồn, mẹ sẽ giận, mẹ sẽ không đưa đi học nữa". Bé gái òa khóc, ăn trong nước mắt, rồi đến trường với đôi mắt sưng húp.
Giống như chị T., nhiều cha mẹ thường rơi vào mâu thuẫn. Muốn xây cho con một hệ điều hành nội tâm, muốn con độc lập, tự chủ, nhưng lại "cài" cho con một hệ điều khiển từ bên ngoài.
.jpg)
Nhiều người nghĩ rằng những câu quen thuộc như 'không học thì mẹ không thương nữa'.. là vô hại, nhưng lại âm thầm ảnh hưởng lâu dài đến đứa trẻ
ẢNH: T.N TẠO BẰNG AI
Hệ điều hành nội tâm (internal operating system) và hệ điều khiển (control system) là 2 thứ trông giống nhau một cách đáng ngạc nhiên, đặc biệt khi cả hai đều "chạy tốt" ở bề mặt.
Đứa trẻ có hệ điều hành biết tự vận hành từ bên trong sẽ biết tự quan sát, tự cảm nhận, tự quyết định, tự điều chỉnh.
Đứa trẻ có hệ điều khiển cũng biết làm nhiều việc, cũng ngoan, học giỏi, có trách nhiệm, nhưng bên trong không phải là một bộ máy tự vận hành, mà là một loạt "nút nhấn" được cài đặt sẵn và sẵn sàng “nhận tín hiệu” từ bên ngoài.
Nhìn từ ngoài, hai đứa trẻ có thể giống nhau. Nhưng bên trong là hai vũ trụ khác hẳn.
Điều gì xảy ra khi thương con nhưng dạy con bằng sợ hãi?
Khi chúng ta dạy con bằng dọa nạt, đòn roi, hay những đòn trừng phạt bằng cảm xúc như nếu không làm điều này, điều kia thì "mẹ không thương con nữa", hệ thần kinh của đứa trẻ sẽ trả giá nặng nề.
Theo lý thuyết đa phế vị (Polyvagal Theory) mà Stephen Porges phát triển, hệ thần kinh tự chủ của chúng ta liên tục quét môi trường để đánh giá an toàn hay nguy hiểm, một tiến trình gần như tự động gọi là cảm nhận an nguy. Khi trẻ cảm nhận nguy hiểm, cho dù là đe dọa thể chất hay đe dọa mất kết nối với người mình phụ thuộc, hệ thần kinh chuyển sang chế độ giao cảm để sẵn sàng chiến đấu hoặc chạy trốn. Nếu mối đe dọa quá lớn và trẻ không thể chống cự cũng không thể chạy thoát, hệ thần kinh trượt sâu hơn vào chế độ đóng băng và khuất phục.
Không chỉ vậy, những trải nghiệm này không hề hình thành ở trẻ bài học đạo đức nào, mà sẽ điều kiện hóa những phản xạ kiểu "khi người quan trọng nhất đời mình tỏ ra lạnh lẽo hay giận dữ, mình phải làm bất cứ điều gì để được kết nối lại". Phản xạ này lặp lại hàng ngàn lần qua tuổi thơ sẽ trở thành một lối mòn thần kinh hoạt động trong vô thức. Đó chính là một nút điều khiển, nhiều nút sẽ tạo thành hệ điều khiển, không phải hệ điều hành.
Những sợi dây tinh vi hơn đòn roi
Không phải cha mẹ nào cũng dùng đòn roi. Nhiều cha mẹ tinh tế hơn nhiều, và chính vì vậy những “nút điều khiển” họ cài vào con còn khó tháo gỡ hơn.
Có những câu nói nghe chí lý và rất có trách nhiệm mà cha mẹ thường nói như "con là anh cả, con phải làm gương"; "nhà mình chỉ trông vào con thôi đấy"; "ba mẹ già rồi, còn lại trông cả vào con"; "con không học là phụ công ba mẹ"... Mỗi câu mang tính điều kiện như vậy là một sợi dây vô hình buộc vào phần trách nhiệm, phần đạo hiếu, phần tình thương trong con. Nhưng cái giá là đứa trẻ phải học cách xem nhẹ nhu cầu chính đáng của bản thân. Con học được rằng mong muốn của riêng nó là ích kỷ, là không đáng kể, là thứ phải hy sinh.
Carl Rogers, nhà tâm lý học nhân bản, gọi hiện tượng này là sự hình thành các "điều kiện của giá trị bản thân". Đứa trẻ dần dần nhập tâm một thông điệp ngầm: mình chỉ có giá trị, chỉ đáng được yêu thương khi đáp ứng một số điều kiện. Dần dần, nó mất dần khả năng lắng nghe tiếng nói từ bên trong, nó mất khả năng biết được mình thực sự cảm thấy gì, muốn gì, cần gì…
.jpg)
Có những điều ảnh hưởng tinh vi, lâu dài tới đứa trẻ hơn cả đòn roi ẢNH: T.N TẠO BẰNG AI
Những “nút điều khiển” ấy không hề biến mất khi đứa trẻ lớn lên. Chúng được mỗi người mang theo vào đời, và trở thành những “móc câu” mà cuộc đời, hoàn cảnh... có thể lợi dụng vào để giật dây.
Một chàng trai trong độ tuổi 30 tham vấn với tôi, anh làm kế toán trưởng của một công ty lớn. Anh kể "Không hiểu sao mỗi lần sếp tỏ ra không hài lòng, em lại cảm thấy như bầu trời sập xuống. Em làm mọi thứ để lấy lòng sếp, kể cả những việc trái với giá trị của em". Quay về thời ấu thơ, anh kể, hồi 5 tuổi, anh đã từng đứng chết lặng trước ánh mắt lạnh lùng của người cha, mỗi khi anh không đạt kỳ vọng.
Nuôi dưỡng nội lực từ bên trong con
Chuyển từ hệ điều khiển sang hệ điều hành không phải chuyện một sớm một chiều, càng không phải là một kỹ thuật. Trước tiên, cha mẹ cần chuyển hóa.
Điều đầu tiên là cha mẹ nhận ra mình đang cài đặt điều gì trong nội tâm con.

Thạc sĩ giáo dục, nhà tham vấn tâm lý Lương Dũng Nhân, tác giả bài viết ẢNH: TGCC
Điều thứ hai là học cách đặt giới hạn mà không cần đến sợ hãi. Trẻ con cần giới hạn, điều này là tất nhiên. Nhưng giới hạn hợp lý tự nhiên dựa trên hệ quả thực tế khác hẳn với giới hạn áp đặt qua sự mặc cả bằng tình cảm của cha mẹ.
Ví dụ, con không ăn sáng thì con sẽ đói vào giờ ra chơi, đó là hệ quả tự nhiên, con học được mối liên hệ giữa hành động và kết quả. Còn nếu không ăn sáng thì "mẹ không thương con nữa" không phải là giới hạn, đó là "tống tiền" tình cảm, con sẽ học được rằng tình yêu có thể bị dùng để khống chế người khác.
Điều thứ ba, và có lẽ khó nhất, là tin vào khả năng tự điều chỉnh của con. Khi ta không vội can thiệp, không vội sửa sai, không vội cứu con khỏi mọi khó khăn nhỏ, ta đang cho con cơ hội phát triển năng lực tự nhận thức và tự chịu trách nhiệm. Cây nào quả đó, hoa quả ra theo mùa. Đứa trẻ cần thời gian, không gian, và niềm tin của cha mẹ để nội lực tự nảy nở từ bên trong. Nội lực không thể được cài đặt từ bên ngoài, nó chỉ có thể được nuôi dưỡng để tự lớn lên bên trong trẻ.
Bài viết khác
Bộ Giáo dục và Đào tạo chấn chỉnh mức thu và cách đóng học phí đại học
Ngày đăng: 15/11/2026 - Lượt xem: 29
Bộ Giáo dục và Đào tạo chấn chỉnh mức thu và cách đóng học phí đại học
Xem thêm [+]Phát động cuộc thi trực tuyến “Chọn nghề, chọn tương lai” năm 2026
Ngày đăng: 15/11/2026 - Lượt xem: 27
Phát động cuộc thi trực tuyến “Chọn nghề, chọn tương lai” năm 2026
Xem thêm [+]Bộ GD&ĐT phát triển gia sư AI hướng dẫn học sinh giải bài, tìm lỗi sai
Ngày đăng: 11/11/2026 - Lượt xem: 90
Bộ GD&ĐT phát triển gia sư AI hướng dẫn học sinh giải bài, tìm lỗi sai
Xem thêm [+]Giúp học sinh chọn ngành nghề phù hợp trong kỷ nguyên số
Ngày đăng: 03/11/2026 - Lượt xem: 153
Giúp học sinh chọn ngành nghề phù hợp trong kỷ nguyên số
Xem thêm [+]Hướng nghiệp sớm giúp học sinh tự tin chọn nghề trong kỷ nguyên số
Ngày đăng: 03/11/2026 - Lượt xem: 130
Hướng nghiệp sớm giúp học sinh tự tin chọn nghề trong kỷ nguyên số
Xem thêm [+]Cách học của 'thần đồng' AI 17 tuổi
Ngày đăng: 02/11/2026 - Lượt xem: 166
Cách học của 'thần đồng' AI 17 tuổi
Xem thêm [+]Đại học phải dạy gì trong thời đại AI?
Ngày đăng: 29/10/2026 - Lượt xem: 214
Đại học phải dạy gì trong thời đại AI?
Xem thêm [+]Số lượng ngành đào tạo đại học mở mới tăng mạnh mỗi năm
Ngày đăng: 29/10/2026 - Lượt xem: 204
Số lượng ngành đào tạo đại học mở mới tăng mạnh mỗi năm
Xem thêm [+]Thiệt thòi của những đứa trẻ được bao bọc quá mức
Ngày đăng: 23/10/2026 - Lượt xem: 300
Thiệt thòi của những đứa trẻ được bao bọc quá mức
Xem thêm [+]Thói quen của cha mẹ khiến con chật vật kiểm soát cảm xúc
Ngày đăng: 23/10/2026 - Lượt xem: 245
Thói quen của cha mẹ khiến con chật vật kiểm soát cảm xúc
Xem thêm [+]Danh mục ngành nghề
Góc cuộc thi
- Không thi thực hành trong kỳ thi học sinh giỏi quốc gia 2021-2022
- Học sinh Việt vô địch cuộc thi Tin học văn phòng thế giới
- Sinh viên văn hóa đạt giải Nhất cuộc thi về ý tưởng khởi nghiệp sáng tạo
- [Nghề nào cho em] Năng lực bản thân - Vũ khí của sự khác biệt
- [Nghề nào cho em] Đơn phương nghề báo
- [Nghề nào cho em] Ước mơ hay xu thế - lựa chọn con đường phía trước
- [Nghề nào cho em] Hành trình của những giấc mơ
- [Nghề nào cho em] Đại học có phải con đường duy nhất để dẫn đến thành công

.jpg)







