Trí tuệ nhân tạo (AI) hiện đã trở thành công cụ không thể thiếu trong cuộc sống của trẻ em và thanh thiếu niên. Các dữ liệu khoa học cho thấy những mô hình ngôn ngữ lớn của các AI được gọi là “tạo sinh”, như ChatGPT, đang làm thay đổi cách nhiều người tạo dựng mối quan hệ tình cảm, giải trí và chia sẻ nỗi đau, và điều này mang lại rủi ro đối với sức khỏe tâm thần.

Ảnh minh họa : Bàn phím và bàn tay robot dưới dòng chữ trí tuệ nhân tạo

Trước nguy cơ đó, các chuyên gia kêu gọi nên phát triển những công cụ AI dành riêng cho trẻ vị thành niên và được thiết kế bảo đảm an toàn cho các em (“Child-safe AI”), tức là được quản lý chặt chẽ về mặt kỹ thuật và đạo đức.

Từ hình ảnh cô bé gắn bó với chú robot trong truyện khoa học viễn tưởng Robbie (1950) của Isaac Asimov đến người đàn ông yêu một trí tuệ nhân tạo trong bộ phim Her (2013) của Spike Jonze, dường như văn học và điện ảnh đã dự báo được cuộc sống hiện tại của con người : giờ đây, nhiều thanh niên sử dụng AI như một người bạn đồng hành trong đời sống hằng ngày.

Theo một báo cáo gần đây của Common Sense Media, tại Hoa Kỳ, 72% thanh thiếu niên đã từng trò chuyện với một AI. Trong bối cảnh đó, nhiều câu hỏi được đặt ra : Điều gì sẽ xảy ra khi một đứa trẻ hoặc một thanh thiếu niên lớn lên cùng với AI và có tình cảm lâu dài với một cỗ máy ? Dạng quan hệ mới này có thể tạo ra những tác động tâm lý tích cực hay tiêu cực ?

Trong một bài viết gần đây đăng trên tạp chí European Child & Adolescent Psychiatry, tác giả đã phân tích cách trẻ em và thanh thiếu niên tiếp nhận trí tuệ nhân tạo cũng như những vấn đề tâm lý và quan hệ phát sinh từ đó. Bài viết cho thấy, dù có thể mang lại sự hỗ trợ trong những hoàn cảnh cô lập, AI cũng tiềm ẩn những rủi ro lớn như nhầm lẫn về cảm xúc, phụ thuộc trong quan hệ và tiếp cận các nội dung không phù hợp, có khả năng gây nguy hiểm.

Khi AI trở thành một đối tác trong mối quan hệ

Điều khiến nhiều người lớn ngạc nhiên trong thời gian gần đây là giới trẻ, bao gồm thanh thiếu niên và trẻ em (cũng như một số người trưởng thành trẻ tuổi), không chỉ sử dụng AI như một công cụ tìm kiếm hay để làm bài tập, mà còn để duy trì một mối quan hệ tình cảm.

Những dữ liệu mới nhất xác nhận xu hướng này : đa số thanh thiếu niên đã từng trò chuyện với một chatbot, và một phần ba trong số đó cho biết đã tìm thấy ở đó sự an ủi tương đương với tình bạn giữa con người với nhau.

Xu hướng này không hề mang tính cá biệt. Một nghiên cứu được thực hiện tại Đại học Cambridge cho thấy trẻ em gặp khó khăn trong việc nhận ra rằng AI không có cảm xúc thực sự. Với các mô hình ngôn ngữ hiện nay, hiện tượng này càng trở nên rõ rệt hơn bởi AI có thể đối thoại mạch lạc, ghi nhớ một số tương tác, thích nghi với người đối thoại và sử dụng giọng điệu phù hợp với mỗi cá nhân.

Vì vậy, trẻ em nhận thấy phản hồi của AI như là cảm xúc chân thực. Nói cách khác, đối với nhiều em, AI không phải là một cỗ máy, mà là một người bạn đồng hành thật sự. Do đó, khi nói chuyện với trí tuệ nhân tạo, trẻ thường gọi là “anh”, “cô” thay vì “nó”, và các em không coi đó như một hệ thống AI. Các em gán cho AI cảm xúc, suy nghĩ và một dạng tính cách.

Đây không phải là điều mới lạ ở con người, từ lâu đã có xu hướng gán các đặc tính con người cho những vật thể biết phản hồi, hiện tượng gọi là nhân cách hóa. Sự “con người hóa” này giúp việc sử dụng trở nên dễ dàng hơn, nhưng đồng thời cũng khiến trẻ em dễ tiếp xúc với các nội dung thiên lệch, nhầm lẫn giữa con người và máy móc và rơi vào sự phụ thuộc trong một mối quan hệ vốn mang tính một chiều.

Bạn tưởng tượng hay bạn nhân tạo ?

Trong một thời gian dài, khi một đứa trẻ nói chuyện với một “đối tượng” vô hình, đó thường là một người bạn trong trí tưởng tượng. Hiện tượng rất phổ biến này có thể đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển, đặc biệt ở trẻ tự kỷ : nó thúc đẩy sự sáng tạo, điều hòa cảm xúc, tính tự chủ và thậm chí cả một số kỹ năng xã hội. Người bạn trong trí tưởng tượng được hình thành trong nội tâm của mỗi cá nhân, được định hình bởi trải nghiệm, nỗi bất an, nhu cầu và ham muốn của chính đứa trẻ.

Giờ đây, một hình tượng mới đã xuất hiện - người bạn đồng hành nhân tạo. Thoạt nhìn, nó có vẻ đảm nhiệm vai trò tương tự người bạn trong trí tưởng tượng, nhưng sự khác biệt cơ bản nằm ở chỗ người bạn này không xuất phát từ thế giới biểu tượng và nội tâm của đứa trẻ, mà được cung cấp từ bên ngoài, có sẵn, hoạt động 24/7, không giới hạn và không mâu thuẫn.

Mối nguy không nằm ở việc đứa trẻ nói chuyện với một cỗ máy, mà ở chỗ cỗ máy có thể thay thế quá trình tâm lý nội tại, vốn giúp trẻ tự bảo vệ, hình thành bản thân và học cách đối diện với sự phức tạp của các mối quan hệ con người.

Những triển vọng… nhưng cũng đầy rủi ro

AI có thể mang lại sự hỗ trợ nhất thời cho giới trẻ. Nhiều em nhắc đến một người luôn sẵn sàng, có khả năng lắng nghe mà không phán xét. Các em có thể đặt những câu hỏi riêng tư và dừng cuộc trò chuyện bất cứ lúc nào. Với một số em, đặc biệt khi bị cô lập và đau khổ, những trao đổi này có thể giúp chia sẻ cảm xúc và cảm thấy bớt cô đơn hơn.

Tuy nhiên, những lợi ích này có giới hạn và đi kèm với các rủi ro rất thực tế. Một AI mô phỏng sự đồng cảm và tạo ra ảo giác về “người khác” có thể củng cố sự phụ thuộc tình cảm ở những thanh thiếu niên đang tổn thương và tìm kiếm sự chú ý hoặc muốn được công nhận.

Những mối nguy đáng lo ngại nhất hiện nay là các tình huống khủng hoảng. AI có thể bình thường hóa những ý nghĩ tự sát hoặc đưa ra những phản hồi không phù hợp và nguy hiểm. Các hệ thống này không có năng lực lâm sàng, không có khả năng đánh giá mức độ rủi ro và cũng không có trách nhiệm đạo đức.

Làm thế nào để bảo vệ giới trẻ ?

Trước sự phát triển mạnh mẽ của những “bạn đồng hành nhân tạo”, hiện đang được thương mại hóa như những sản phẩm riêng biệt, vấn đề then chốt không còn là có nên chấp nhận hay sử dụng chúng hay không, mà là làm thế nào để quản lý sự hiện diện và các đặc tính của chúng. Trước hết, cần thừa nhận rằng các chatbot này, kể cả những chatbot được giới thiệu như công cụ hỗ trợ sức khỏe tâm thần, sẽ không bao giờ là trung lập.

Trên hết, đây là một thị trường. Những công cụ này được thiết kế để giữ chân người dùng, tối đa hóa mức độ tương tác và do đó tạo ra sự phụ thuộc cảm xúc. Trên thực tế, các hệ thống này thu thập dữ liệu cá nhân của người dùng vì mục đích thương mại. Vì vậy, việc xây dựng một cơ chế quản lý riêng biệt là điều không thể thiếu.

Hiện nay, nhiều chuyên gia kêu gọi thiết kế các “AI an toàn cho trẻ em” (“Child-safe AI”) : an toàn, minh bạch, có giới hạn trong phản hồi và có khả năng hướng người dùng đến một người lớn khi gặp khủng hoảng. Điều này đòi hỏi sự tham gia của các bác sĩ lâm sàng, nhà tâm lý học, bác sĩ tâm thần nhi khoa và các nhà nghiên cứu trong quá trình thiết kế.

Về phía gia đình, điều quan trọng nhất là đối thoại. Người lớn, đang đặt các công nghệ này vào tay trẻ em, có trách nhiệm giải thích cách hoạt động và những cạm bẫy của các mô hình ngôn ngữ, giúp trẻ nhận diện giới hạn và rủi ro, đồng thời chỉ cho các em cách tiếp cận mang tính phản biện đối với những công cụ này.

Hướng đi tiếp theo là gì ?

Việc trẻ em và thanh thiếu niên sử dụng AI không còn là hiện tượng bên lề. Điều này đã và đang làm thay đổi cách các em tìm kiếm thông tin, học tập, giải trí và xây dựng mối quan hệ. Trước sự biến đổi này, một khuôn khổ rõ ràng là điều không thể thiếu.

Các công cụ AI dành cho trẻ vị thành niên cần được quản lý chặt chẽ cả về mặt kỹ thuật lẫn đạo đức. Chúng ta cần những nghiên cứu độc lập để đánh giá các tác động tâm lý dài hạn, cũng như nâng cao nhận thức thực sự cho phụ huynh, giáo viên và các chuyên gia y tế.

Dù muốn hay không, AI đã và sẽ tiếp tục thâm nhập vào đời sống của trẻ em và thanh thiếu niên. Trách nhiệm chung của chúng ta rất rõ ràng : bảo đảm rằng AI trở thành một sự hỗ trợ, chứ không phải là một trở ngại cho sự phát triển của các thế hệ trẻ.

Nguồn : The Conversation

 

CÁ NHÂN CÓ NHU CẦU TƯ VẤN HƯỚNG NGHIỆP VUI LÒNG ĐĂNG KÝ: