Gần đây mình đọc được nhiều ý kiến về học và hành nghề tâm lý, xuất phát từ nỗi thất vọng của nhiều bạn đã và đang theo học rằng, cơ hội phát triển, khả năng đảm bảo đời sống khi hành nghề không hề tương ứng với rất nhiều nỗ lực tinh thần, tài chính, thời gian khi học. Đại để là nếu không phải lo cơm áo gạo tiền thì hẵng học ngành này. Một số đồng nghiệp của mình (rất giỏi và nỗ lực tự thân để thành tựu) đã khích lệ các bạn đang thất vọng bằng cách chia sẻ con đường giúp việc học và hành nghề có định hướng hơn. Mình rất ngưỡng mộ nỗ lực trong nghề nghiệp và mong muốn định hướng tích cực của các bạn đồng nghiệp ấy.

Mình thì... chân đi hai hàng, nghĩa là nhìn thấy tính có lý của cả hai chiều ý kiến. Lúc say sưa với nghề, đạt được thành tựu thì nhiều khó khăn nhỏ lại thành con muỗi. Nhưng không hiếm lần mình nghĩ “Biết thế tao đ’ chọn ngành này” đâu. Bài viết này mình dành để chia sẻ một góc nhìn khác về việc phát triển nghề.

Bắt đầu bằng chuyện ngày trước mình làm cố vấn học tập ở trường đại học nhé. Điều ý nghĩa mà mình cảm thấy giúp được các em sinh viên là những lần trò chuyện khi có vài em tâm sự thấy khó và nản với việc học, vài em thì rút hồ sơ.

Không, mình không thuyết phục bằng mọi cách để các em chờ đợi thêm những học phần hay, thêm lý do để chuyển thành quyết định bảo lưu hoặc học tiếp đâu. Mình chỉ thuyết phục với duy nhất những bạn mà qua câu chuyện, mình thấy các bạn ấy đang khắt khe với bản thân và tự kết luận không có tố chất để theo nghề, trong khi cách kể của các bạn lại xuất phát từ sự quan sát tinh tế và chiều sâu đủ để trăn trở về xung đột nội tâm – điều mà những sinh viên chỉ mọt sách sẽ không có được. 

Các bạn còn lại muốn rời ngành học, rút hồ sơ vì đã cân nhắc nguồn lực của bản thân, có gia đình hỗ trợ cho con đường nghề nghiệp mới, thì mình thường sẽ xem kĩ điểm số của các em được lưu trên hệ thống để thử giả thuyết về việc các em thờ ơ với ngành thật hay là cũng thích mà có điều khó nói. Sau đó là các câu hỏi về việc lúc đầu vì sao chọn ngành này; có điều gì các em nghĩ ngành Tâm lý học giúp ích một chút trong thời gian vừa qua;... 

Chủ yếu mình quan sát cảm xúc của các em khi kể. Hiếm em nghẹn ngào tiếc nuối và cũng hiếm em thoáng giận dữ vì không hài lòng lắm. Những cảm xúc trên mới là dấu hiệu cho thấy rằng giữa các em và ngành học có sợi dây gắn bó. Còn khi cách kể của các em rõ ràng (chính xác là theo cảm nhận của mình là rõ ràng), cho thấy sự cân nhắc kỹ để đi đến kết luận không phù hợp với nghề tâm lý, thì điều mình làm là chúc các em thêm thuận lợi trên con đường mới. Mình cũng hứa là câu chuyện kể được giữ bí mật, không phải là điều mình sẽ nói lại với cấp trên của mình đâu. Và mình làm thế.

Thêm một mẩu chuyện nữa, hồi hướng dẫn sinh viên thực tập tại cơ sở, không ít lần mình gặp tình huống nhóm không thống nhất được cách thức làm việc cùng nhau. Có lần, kế hoạch nhóm đưa ra rất năng động và mình đánh giá cao tính khả thi. Nhưng có một bạn không giấu nổi sự khó chịu và bất hợp tác. Mình họp cùng nhóm và để lần lượt từng bạn nói về mức độ sẵn sàng tham gia của bản thân. Bạn sinh viên hơi gồng để đủ can đảm thể hiện sự thẳng thắn, rằng cuộc sống của bạn còn những hoạt động khác, bạn cũng không yêu thích việc thực tập và nghề tâm lý này đến thế. Điều làm mình thấy ấm lòng là các bạn còn lại trong nhóm đã nghe, dành sự im lặng để cảm nhận, thay vì hối thúc bạn mình nên tích cực như lúc ban đầu. Sau cùng, các bạn ấy thống nhất lại phân công công việc và đặt ra nguyên tắc rằng được tham gia ít hoặc nhiều tùy điều kiện, nhưng báo cáo để lấy căn cứ cho điểm số sẽ ghi chân thực những điều từng người đã làm. 

Đánh giá thấp tiềm năng của một nghề, nhận định không tốt về đầu ra của một ngành học bằng cách so sánh với điều kiện, biểu hiện cá nhân, với mình là một điều cần được tôn trọng. Để làm có một vị trí công việc liên quan đến nghề tâm lý thì không khó. Nhưng để gắn bó được, buồn rồi, nản rồi vẫn thương được thì phải là mức độ xây dựng sự nghiệp. Do đó, góc nhìn của người đang tìm định hướng công việc và góc nhìn của người đã ở tâm thế xây dựng sự nghiệp có thể rất khác nhau. Đó là ở cấp độ các cá nhân với nhau. Còn vấn đề hệ thống thì còn khác nữa.

Đầu tiên là sự bùng nổ của các chương trình đào tạo ngành tâm lý. Cách đây 2 năm mình thống kê được 37 trường đào tạo. Đến nay con số đã ngoài 40 rồi, chưa kể còn gia tăng quy mô tuyển sinh ở một số trường. Điều này phản ánh sự hấp dẫn của ngành học với thế hệ trẻ, hơn là phản ánh nhu cầu xã hội thực sự. Khi viết đề án mở chương trình, tất cả các trường cũng sẽ có con số thuyết minh cho việc nhu cầu xã hội tăng cao và tỉ lệ ngày càng cao của cựu sinh viên làm việc đúng ngành. Nhưng tương quan giữa nhu cầu xã hội với lượng nhân sự ngành tâm lý đã cung ứng thì khó tìm thấy con số thống kê. Nếu tỉ lệ cựu sinh viên làm đúng ngành ngày càng cao thì có nghĩa là nhân sự được bổ sung vào thị trường lao động lớn dần. Vậy thì sau bao lâu nữa sẽ đủ đáp ứng nhu cầu xã hội?

Bên cạnh đó, nhu cầu xã hội về ứng dụng tâm lý gia tăng, nhưng lựa chọn của cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp cho các loại hình dịch vụ thì cũng khó thống kê. Đừng quên họ có những lựa chọn dịch vụ không phải tâm lý chính quy, chẳng hạn như thần số học, coach, người truyền cảm hứng,... 

Trừ một số trường mở chuyên ngành hẹp, mới, hiếm, trường có sẵn hệ thống dịch vụ sử dụng nhân sự được đào tạo thì gần như ngành Tâm lý học nói chung nếu đang được mở theo nhu cầu học hỏi của thế hệ trẻ thì sẽ tận dụng được làn sóng khát khao tri thức, nhưng sẽ đặt gánh nặng về đầu ra lên chính người học. Theo đó, sẽ có những bạn phải chuyển đổi nghề nghiệp vì độ tương hợp với nghề thấp. Khi ấy, những điều các bạn hay than thở rằng học nhiều, yêu cầu cao, thực hành khó trong khi đầu ra kém đa dạng và vất vả hơn nhiều ngành học khác – đó hoàn toàn là một sự phản ánh để các trường có trách nhiệm hơn về xác định quy mô và chuyên ngành đào tạo.

À, vậy thì có một giải pháp: khởi nghiệp! Các bạn sinh viên và học viên nên sẵn sàng tinh thần khởi nghiệp. Nhưng khởi nghiệp cần được chuẩn bị ít nhiều hiểu biết về việc bị đào thải và việc cần làm gì để chuyển đổi nghề nghiệp. Không phải bất cứ ai cũng có tố chất lãnh đạo và khả năng xây dựng tầm ảnh hưởng để khởi nghiệp hoặc tự làm độc lập thành công. Có nhiều người sẽ làm tốt ở các vị trí có sẵn trong một hệ thống đã được xây dựng. Thế nên hệ thống còn thiếu chỗ thì nhiều người đã được đào tạo chính quy sẽ không có việc làm. Thúc đẩy, cổ vũ họ cố gắng như những người đã khởi nghiệp thành công thì có khi còn tạo ra một khoảng cách phi lý và nhiều cảm xúc kém cỏi, trong khi thực tế là chúng ta có nguồn lực, điều kiện khác nhau. 

Một hình thức khác, có lẽ nhiều người nghĩ đến, đó là để các đơn vị khởi nghiệp cùng “gánh” nhân sự ngành tâm lý. Nhiều đơn vị khởi nghiệp đang làm vậy, nên là mọi người có thể thấy tên của một nhà tâm lý tại nhiều trung tâm tâm lý khác nhau. Thực ra số lượng nhà tâm lý hành nghề vẫn tầm tầm đó. Hình thức hợp tác với các đơn vị khởi nghiệp lại là hình thức rất dễ thay thế. Cách vận hành này tập trung cho sự phát triển của đơn vị khởi nghiệp, chứ không phải của cá nhân nhà tâm lý hợp tác.

Thế nên, các hệ thống công có vị trí làm việc của nhà tâm lý nên được xây dựng, các trường đại học nên tính toán lại quy mô đào tạo vì chắc chắn hệ thống có quyền lực và ảnh hưởng xã hội hơn một tập hợp cá nhân.

Trên đây là một số suy nghĩ của mình xung quanh băn khoăn về cơm áo gạo tiền và nghề tâm lý. Nếu đi xa hơn việc lựa chọn công việc, ở góc độ đường dài với sự nghiệp, mình còn từng nhận được câu hỏi về mặt tối của nghề trợ giúp tâm lý. Mặt tối chứ không chỉ là mặt trái đâu. Một lúc nào đó mình sẽ chia sẻ kỹ, bây giờ đói bụng rồi nên đại để vài điều làm dấu về sau:

Mặt tối của nghề trợ giúp tâm lý, hay công việc của nhà tâm lý làm việc trực tiếp với con người, chính là những thời khắc chạm vào mặt tối của lòng người.
- Chúng ta sẽ nhớ rất sâu thân chủ/khách hàng mà mình có lỗi với họ.
- Chúng ta sẽ dừng day dứt về thân chủ/khách hàng mà mình từng vô cùng khó chịu, khi nhận ra một sự lặp lại của họ trên chính mình.
- Chúng ta sẽ nhiều lúc thất vọng, bất lực và mù mờ về bản thân mà nếu không bước qua màn sương ấy, có lẽ hành trình với nghề sẽ tiếp diễn nhiều buồn khổ. Khi ấy, một người buồn đeo mặt nạ, liệu đang giúp người hay ngược đãi bản thân?
- Chúng ta sẽ dễ cảm thấy bị bắt nạt, hoặc là thực sự bị bắt nạt vì những điều được dạy về hành nghề và ứng xử đẹp như nghề là điều khó đến mức kể cả những người nói rất trôi chảy về chúng cũng có thể, trong lúc nào đó, phản bội chính điều họ tin rằng họ có.
- Chúng ta sẽ bắt nạt, hoặc không biết rằng mình đang lạm dụng quyền lực lên ai đó, nhiều khả năng là đồng nghiệp hoặc những người cùng nhóm nghề đáng ra sẽ hỗ trợ công việc cùng mình, vì tin rằng bằng chứng nghiên cứu, quy trình được cân nhắc đạo đức, vị trí làm việc được công nhận, ảnh hưởng xã hội là đủ mạnh và đáng tin hơn cả sự chân thực bột phát ngây thơ.

Trích FB Dang Hoang Ngan (xem chi tiết tại đây)

* Bài viết thể hiện quan điểm, góc nhìn riêng của người viết